Cataract

Cataract, in het Nederlands staar of grauwe staar, maakt de ooglens troebel. Bij oudere honden en bij suikerziekte is dat vaak een gevolg van iets anders, maar bij een aantal rassen bestaat een erfelijke vorm die al op jonge of middelbare leeftijd begint. Staar is te opereren, maar dat is duur. Kies je een ras met een verhoogd risico, dan is het oogonderzoek van de ouders het belangrijkste wat je kunt vragen.

Wat is het?

De lens zit achter de pupil en hoort helder te zijn, zodat licht scherp op het netvlies valt. Bij cataract klonteren eiwitten in de lens samen of raken de lensvezels verstoord, waardoor er een witte of grijze vlek ontstaat (ECVO; UFAW). Een kleine vlek merkt de hond niet. Een staar die groeit, maakt het zicht wazig en kan uiteindelijk blindheid geven. Een staar die de hele lens bedekt, kan ook een pijnlijke ontsteking in het oog (lensgeïnduceerde uveïtis), glaucoom of het loskomen van de lens veroorzaken (UFAW).

Dierenartsen maken een belangrijk onderscheid:

• Primaire (erfelijke) cataract: zonder aanwijsbare oorzaak, vaak in beide ogen, met een vaste plaats en leeftijd per ras. De ECVO beschouwt deze vormen als erfelijk of vermoedelijk erfelijk (ECVO).
• Secundaire cataract: door een andere oorzaak, zoals suikerziekte, een ongeval, een ontsteking, ouderdom of als gevolg van PRA. Die vorm is niet erfelijk in de zin van het fokprogramma.

Hoe vaak komt het voor? Volgens UFAW kreeg in de Britse eerstelijnspraktijk (VetCompass, 2009–2013) ongeveer 2% van alle honden de diagnose cataract, en in Noord-Amerikaanse kliniekgegevens (1994–2003) 2,4%. In die Amerikaanse gegevens had 10,8% van de dwergpoedels, 10,2% van de toypoedels en 7% van de grote poedels staar (UFAW). Dat zijn cijfers uit universitaire klinieken, dus waarschijnlijk hoger dan bij een gemiddelde hond. Bij doorverwezen lagotti in Italië was staar de vaakst gevonden erfelijke oogaandoening (Crasta e.a. 2022).

Waaraan herken je het?

Een beginnende staar zie je meestal niet; de dierenarts vindt ze bij een oogonderzoek. Later zie je een grijze of witte waas in de pupil. Verwar dat niet met de blauwige glans die bijna elke oudere hond krijgt (nucleaire sclerose): die is normaal en hindert het zicht nauwelijks. Een hond met slechter zicht botst tegen dingen, vangt geen speeltjes meer of wordt onzeker op trappen en in het donker. Een rood, troebel of pijnlijk oog is een reden om snel te gaan.

De leeftijd verschilt per vorm en ras: erfelijke vormen kunnen al vanaf enkele maanden zichtbaar zijn, met verlies van zicht vaak tussen één en drie jaar, maar bij de dwergpoedel werd de diagnose gemiddeld pas rond 9,6 jaar gesteld (UFAW). Bij twijfel: naar de dierenarts.

Hoe ontstaat het?

Bij de erfelijke vormen speelt de bouw van de hond geen rol; het gaat om genen. Hoe ze overerven, is bij de meeste rassen niet goed bekend. Voor veel rassen wordt een recessieve overerving vermoed, maar bij de labrador en de golden retriever is een dominante vorm met wisselende uitingskans beschreven (Mellersh 2014).

Er is maar één gen met een bruikbare DNA-test: HSF4. Bij de Staffordshire Bull Terrier en de Boston Terrier geeft een fout in dat gen een vroege, recessieve staar. Bij de Australian Shepherd geeft een andere fout in HSF4 een dominante aanleg: één kopie verhoogt het risico al, maar niet elke drager krijgt staar en niet elke Aussie met staar heeft de fout (Mellersh 2014). In Italië had 6% van de onderzochte genkopieën bij Aussies deze fout (De Iorio e.a. 2025). Bij de Havanezer vonden Noorse onderzoekers twee plaatsen in het DNA die samenhangen met staar achteraan in de lens, maar daar bestaat nog geen test (Bellamy en Lingaas 2023).

Wat je wél kunt beïnvloeden, is de secundaire staar: suikerziekte is een bekende oorzaak, en poedels zijn daar volgens UFAW ook gevoeliger voor (UFAW).

Welk onderzoek vraag je bij de ouders?

1. Een ECVO-oogonderzoek van minder dan een jaar oud, bij beide ouders. Een erkende oogarts bekijkt de lens met een spleetlamp nadat de pupillen verwijd zijn (ECVO). Voor fokdieren adviseert de ECVO een onderzoek elk jaar, omdat staar op elke leeftijd kan verschijnen; het certificaat is een jaar geldig (ECVO).

Zo lees je de uitslag:

• Vrij (unaffected): op dat moment geen erfelijke staar gezien.
• Niet vrij (affected) voor cataract: let op welke vorm. Sinds 2021 maakt de ECVO onderscheid. Bij staar in de schors (cortical), achteraan in de lens (posterior polar) of in de kern luidt het advies: niet fokken met deze hond. Een paar kleine, meestal onschuldige vormen (puntjes, vlekjes langs de lensnaden, een kernring) gelden als “optioneel, lage prioriteit”: de fokker beslist, liefst in overleg met de rasvereniging (ECVO; NL-ECVO-oogpanel 2021).
• Twijfelachtig (suspicious) of onbepaald: de hond moet opnieuw onderzocht worden (ECVO).

Vraag ook naar de uitslagen van de grootouders en van vorige nesten. Omdat erfelijke staar vaak pas later verschijnt, zegt een “vrij” bij een ouder van twee jaar minder dan een “vrij” bij een ouder van zes. UFAW raadt fokkers aan om ook honden met zwaar getroffen familieleden niet te gebruiken (UFAW).

2. Bij de Australian Shepherd ook de DNA-test op HSF4. Een “vrij” verlaagt het risico, maar sluit staar niet uit: er spelen in het ras nog andere erfelijke factoren mee (Mellersh 2014). Het jaarlijkse oogonderzoek blijft dus nodig.

Vlaanderen en Nederland. In Nederland verplichten veel rasverenigingen een ECVO-onderzoek, bijvoorbeeld bij de Havanezer, de lagotto en de poedel. In Vlaanderen werkt sinds 1 juli 2025 elk ras met een goedgekeurd fokprogramma, dat bepaalt welke onderzoeken verplicht zijn (Vlaamse overheid). Vraag de kweker welk programma voor het ras geldt.

Behandeling en kosten

Er is geen oogdruppel of voeding die erfelijke staar laat verdwijnen. De enige behandeling is een operatie bij een gespecialiseerde oogdierenarts: de troebele lens wordt met ultrasone trillingen verwijderd (fako-emulsificatie), vaak met een kunstlens in de plaats. UFAW noemt de operatie ingrijpend, maar in de meeste gevallen doeltreffend; nadien kan wel littekenweefsel ontstaan (UFAW). Vooraf moet de oogarts nagaan of het netvlies nog werkt.

Volgens de Nederlandse verzekeraar Univé kost het vooronderzoek €150–300, een operatie aan één oog €1.200–1.500 en aan beide ogen tot ongeveer €3.000, plus €100–200 nazorg en medicatie (Univé). Wordt niet geopereerd, dan zijn soms levenslang oogdruppels nodig tegen ontsteking. Veel polissen sluiten erfelijke of al bestaande aandoeningen uit; lees de voorwaarden.

Wat kun je zelf doen?

• Vóór de aankoop: vraag het ECVO-certificaat van beide ouders (minder dan een jaar oud) en, bij een Aussie, de HSF4-uitslag. Vraag of er staar bij grootouders of vorige nesten was.
• Hou je hond op gewicht en laat hem bij veel drinken en plassen nakijken: suikerziekte is een vermijdbare oorzaak van staar.
• Laat de ogen controleren bij de jaarlijkse vaccinatie, zeker bij rassen met een verhoogd risico. Een staar die vroeg ontdekt wordt, is beter te opereren.
• Vertel de kweker als je hond staar krijgt: die informatie helpt de rasvereniging.

Bronnen